Ezanın ikinci tümcesi “Eşhedü en lailahe illellah” kelimelerinden oluşmaktadır, “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur” manasındadır. İlah kelimesi netice itibariyle ibadete layık manasına gelse de öncül manaları da çok önemlidir.

                Yanlış da olsa müzik âleminde en üstün olanlara “müzik ilahı veya müzik ilahesi” tabir edilmesi o kişilerin sahalarının hâkimi anlamında kullanılmaktadır. Bu mananın Yüce Yaratıcı için kullanılması ise çok isabetlidir. Bu anlayıştan hareketle “Allah’tan başka her şeye hâkim olan yoktur” yargısına varabiliriz. Yusuf suresinin 40.ayetinde “Hüküm (yargı) ve dolayısıyla hâkimiyet ancak Allah’ındır” cümleciği de bunu ifade etmektedir.

                Pek tabii olarak “Allah’ın hakim olduğu kainatta niçin kötülükler yaşanıyor?” sorusu ortaya çıkabilir. İşte bu sorunun cevabı kâinatın düzelmesi için büyük bir adım olacaktır. O cevap şöyle verilebilir: “Yüce Allah hâkimiyetini iki şekilde kurar. 1- Cemal sıfatıyla hükmederek her taraf veya en azından bazı bölgeler cemallerle (güzelliklerle) dolar. 2-Celal sıfatıyla tecelli ederek veya hüküm vererek her taraf yahut bazı bölgeler kötülüklerle dolar”. Yani insanlar Allah’a iyi kulluk ederlerse onlara cemal (güzellik) sıfatıyla hâkimiyet kurarak onların evleri, köyleri, mahalle ve ilçeleri hatta ülkeleri iyilik ve güzelliklerle dolar. Aksine insanlar Allah’a asi olurlarsa, onun emirlerini yapmaz, haramlarından (yasaklarından) sakınmazlarsa Allah onlara Celal sıfatıyla tecelli ederek (parlayarak) evleri, köyleri, ilçe ve ülkeleri kötülüklerle dolar, yani bir çeşit cezalandırma gerçekleşir.

                “İlah” kelimesinin bir manası da “sığınak” demektir. Başka sığınılacak yer ve kişiler olsa da gerçek ve nihai sığınak, sığınılacak yer ve kişi Yüce Allah’tır. Yusuf suresinin 23.ayetinde nakledildiğine göre Yusuf (as) delikanlı çağında kendisine zina (fuhuş) teklif edildiğinde: “Allah sığınaktır, (ona sığınırım)” demiş ve yine hırsızlık yaptı görüntüsü verilen Bünyamin’in için “bizden birini onun yerine al” diyenlere aynı surenin 79.ayetinde geçtiği üzere yine “Meazallah=Allah sığınaktır” diyerek Allah’ı sığınak olarak gördüğünü ve ona sığındığını ifade etmiştir.

                İşte Allah bu hâkimiyet ve sığınaklığı dolayısıyla ibadete layıktır. Bu nedenle ona ibadet etmeliyiz. Etmeliyiz ki evimize de, köyümüze de, ilçemiz ve ülkemize de cemal (güzellik) sıfatıyla hakimiyet kursun ve her taraf, hiç değilse genellikle iyilik ve güzelliklerle dolsun. Ona isyan etmeyelim, saygısız davranmayalım ki bize Celal ve onun gereği gadap ile hâkimiyet kurmasın, bizleri cezalandırmasın. Yusuf suresi 40.ayette belirtilen ilahi yargıyı (hüküm ve hakimiyeti) kabul edelim, ona göre yaşayalım ki Mü’min suresi 12.ayette belirtilen “Artık hüküm yüce ve büyük Allah’ındır” diyerek hiçbir kimsenin hükmünün geçerli olmadığını açıklayacağı öbür âlemde Allah’ın güzel hükmüne layık olabilelim.

                Gerçek sığınak olması nedeniyle de Allah’a sığınalım ve sığınırken de onun tüm emirlerini yapalım ve tüm yasaklarından sakınalım ki bizleri korusun. Basit bir mantıkla kabul edilecektir ki sığınan kimse sığındığı bir insanın dahi birçok emrini yerine getirmeye ve koyduğu yasaklara uymaya mecburdur.         Öyleyse gerçek sığınak olan Allah’a sığınabilmek ve onun korumasına girebilmek için de onun emirlerini mümkün olduğu kadarıyla yapmak ve yasaklarından kaçmak gerekir.

                Ezanın yorumunu yaptığımız bu birinci şehadet tümcesinde “Allah’tan başka ilah olmadığı” ifadesi her ezanda ikişer defa tekrar edildiğine göre kametlerle birlikte günde 20 defa, ezanın sonundaki “Lailahe İllellah= Allah’tan başka ilah yoktur” tevhid  sözüyle beraber günde 30 defa ilah kelimesini kullanan veya dinleyen kimse artık hem Allah’ın uluhiyetine (hakimiyetine) inanarak onun bize en güzel bir şekilde hakimiyet kurması için kendisine çekidüzen verecek, hem de sığınak manasındaki uluhiyetine bağlanarak  ona sığınabilmek için onun istediği şekilde yaşamaya çalışacaktır. Önceki yazımızda belirtiğimiz gibi sadece Cuma namazlarını kılan Müslümanlar bile bu teahhüdü yapmış sayılırlar ki bu söze bağlı kalmaları dürüst olmalarının gereğidir.