Eskiden devlet parasız yatılı sınavları vardı, özel okul sınavları, Anadolu liseleri ve fen liseleri sınavları vardı. Parasız yatılı sınavı burslulukla, özel okul sınavı Anadolu Liseleriyle, Fen Lisesi sınavları ayrı olarak yapılıyordu.

Meslek lisesi de sınavla alıyordu ama zaten kontenjana göre neredeyse giren öğrencilerin büyük bölümü bu sınavları kazandığından onu bu zorlu sınavlar arasına katmaya gerek yok. Topu topu üç ortaöğretim giriş sınavı. Zaten öğrencilerin külliyatlı kısmı ya düz liselere, ya da meslek liselerine kayıt yaptırıyordu.

Bu sınavlardan parasız yatılı sınavına, bulunduğu bölgede ortaöğretim kurumu olmayan öğrenciler giriyordu. Bu öğrencilerin ilaveten diğer iki sınava girme ihtimali yoktu. Özel okula gitmek için sınava girenler hallice ailelerin çocuklarıydı ki bu sınavın yüzüne ortadirek ve aşağısının bakmadığı kolayca tahmin edilebilir. Anadolu Lisesi yıldız öğrencilerin okuluydu. Orta sınıf ailelerin başarılı çocuklarının girmek için çırpındığı bir okuldu. Fen Lisesi ise başarının zirvesinde olan çok özel öğrencilerin girdiği bir sınavdı. Çoğu durumda iki sınava giren öğrenci yok denecek kadar azdı.

***

Sonrası biraz karışık, OGS mi önce çıktı, SBS mi, aralarında ne fark vardı hatırlamak mümkün değil. Sonra TEOG'a geçince hatlar daha da karıştı. Bir ara dershanelerin kaldırılacağı söylendi. Getirilen sistemde sınav sayısının daha fazla olduğu anlaşıldı filan.

Aynı hükümetin on beş yıllık iktidarı döneminde eğitim sistemi üzerinde binbir türlü değişiklik yapıldı. Zorunlu sekiz yıllık eğitimden 12 yıllık zorunlu eğitime geçildi. Eskiden 5-3-3 olan eğitim kademeleri, 4+4+4 şeklinde yeniden düzenlendi. İkinci 4 biterken bir sınav, üçüncü 4 biterken ayrı bir sınav getirildi. Gerçekten devlet, hükümet veya iktidar partisi, adına ne derseniz deyin eğitimle her şeyle ilgilendiğinden fazla ilgilendi. Neticede ele geçen eğitim seviyesinin bir arpa boyu yol gitmek şöyle dursun, gerisingeri gittiğini görmek oldu.

Bir gün Cumhurbaşkanı TEOG'a karşıyım dedi. Ertesi gün TEOG sınavları kalktı. Şimdi ilk paragraflarda anlatılan eski sisteme benzer bir eğitim sistemi üzerinde duruluyor.

Hiç unutmam, 1980'lerin sonunda Sovyet bloğu çökerken, ulusal bir gazetede bir karikatür vardı. Sosyalizmin babası Marks, ellerini iki yana açmış, "Kusura bakmayın, benimkisi sadece bir fikirdi" diyordu karikatürde. Tüm o devlet denemelerinin, totaliter toplumların kökündeki fikir açısından ilginç bir eleştiriydi bu.

Şimdi bakıyorum da, bizim bu eğitim sistemi değişiklikleri için de benzeri bir eleştiri getirilebilir. En başa dönülürse, aradaki alfabe harflerini majiskül olarak kullanan o sınavlar için iktidar partisinin bir yetkilisi ellerini açarak aynı cümleyi kullanabilir:

"Kusura bakmayın, bizimkisi sadece bir fikirdi"

***

Bu satırların yazarı, sosyal, etnik, ekonomik anlamda çok farklı gruplardan gelen çocukların tek bir potada kavrulması dışında bir işe yaramayan merkezi sistem sınavlarına hep karşı olmuştur. Hiçbir açıdan fırsat eşitliği sağlanmadan yapılan bu sınavlara giren öğrenciler, sadece test çözmekle sınırlı bir dağarcık ediniyor. Bilginin kullanımı ve geliştirilmesi söz konusu olduğunda Pisa verilerinin gösterdiği gibi toptan çuvallıyorlar.

Sonra memlekette öyle bir ayrıştırıcı atmosfer var ki, başka şeylerin yanı sıra çocukların aynı sırada oturduğu can arkadaşlarını rakip olarak görmesine yol açan bu sınav sistemi durdukça, birlik, beraberlik gibi kavramların gönülde bıraktığı izi tanıması mümkün gözükmüyor. Bu kadar da değil, insanları birbiri karşısında eşit kılan Yurttaş, vatandaş kavramlarını da hakkıyla öğretmek mümkün değil bu şekilde...

Okullar da tüm sınavlarını test halinde yapmaya başladı. Oysa klasik sınavlar, yorumlama yeteneğini geliştiriyor, analiz, sentez gibi bilimsel düşüncenin olmazsa olmaz yapı taşlarını yerine oturtuyordu. Cümle kurarak bir olguyu anlatmak—bunu kendinizde de gözlemleyebilirsiniz—o meseleyi doğru anlamanın anahtarlarından biridir. Çocuklarımız yüz soruluk bir sınavda tüm soruları hatasız yapabiliyor ama bahar aylarında bir papatyanın açışını, taçyapraklarının gülümseyişini, rüzgarın serin nefesini hissedemiyor. Kavramsal yapıtaşlarını nasıl kullanacaklarını bilemediklerinden ifade edemiyor. Çocuklarımızın zihnini sakatlamak için devletin eğitime külliyatlı bir yatırım yaptığını söylemek belki abartı sayılır ama tümüyle de haksız bir yorum kabul edilemez bu.

Neyse öyle oldu, böyle oldu TEOG sınavları kalktı. İnşallah yerine arada geçen OGS SBS gibi bir şey yerine daha rasyonel bir model gelir.

Darısı üniversite sınavı denilen, öğrencileri en istediği bölüme gitmek yerine, puanının yettiği en yüksek bölüme gitmeye şartlandıran ucubenin başına...